D

da
I) Komplemento de mezuriteco: *Ne vidante, kiom da ridinda estas en ghi.
Por enkonduki substantivon post chiuj kvantaj substantivoj aw adverboj, oni uzas la prepozicion DA: *Mi nun havas iom da pano, sed baldaw mi havos neniom. Oni rikoltos pli da hordeo ol da tritiko.Ni achetis barelon da vino. Vi vidos tie amason da stultuloj.
II) Oni ne uzas DA post
 A) la artikolo: *peco DE la pano;
 B) CHIU, CHIUJ, TUTA, montraj personaj, posedaj kaj nombraj pronomoj;
 C) kvantaj adjektivoj: *Vi lasis multan panon = Vi lasis multe da pano.
III) Nekutime: forlaso che subjekto, anstatawigo per akuzativo che komplemento: *Vi, Lesbia, demandas kiom kisojn mia koro bezonus por satighi? Ho, demandu do, kiom sabloj ardas en la palma dezerto de Libio.
IV) Post MULTE DA la predikativo staras
 A) en singularo, se temas pri abstraktajhoj: *en certaj okazoj multe da sagho estas pli malbona, ol se oni ghin tute ne havas;
 B) en pluralo, se pri konkretajhoj: *chi tie estis akceptitaj multe da tre gravaj gastoj.
V) Slange: *Chu vi jam havis kafon? -Tri tasojn da. KL61; 69; PAG§88,5; 169; SJhE8.
  Formulo de Stojan
-o de X estas -o
-o da X estas X:
*En la salonon eniris en du vicoj deko da gvardistoj, poste du vicoj de pastroj.
-Kiom multe? -Deko da gvardistoj.
-Kiaspeca tiu grupo? -Vicoj de pastroj. KL61; PAG§133.
damaghi, domaghi  *La imposta frawdo multe damaghas la shtaton.- *Kiu domaghas groshon, perdas la tutan poshon.- *Mi komprenas, ke vi domaghas la du monatojn, kiujn mi pasigis en Parizo.... PIV; TCiv109.
dato
-Kiun daton ni havas hodiaw? -La dekan de septembro 1973.
-Kiu tago estas hodiaw? -Hodiaw estas lundo.
-Kioma tago estas hodiaw? -La unua de majo.
-Kioman tagon ni havas hodiaw? -Kia dato estas hodiaw?
Barcelono, la dudek-sepan de aprilo (de) 1974.
En la presajhoj, por praktikaj konsideroj, anstatawigas la "-an" per punkto post la tagocifero: *6. Oktobro 1906. KL71; PAG§87
de  karakterizas
I) la ajh-substantivan suplementon de
 A) posedo kiel
  i) posedajho: *La libro de Petro
  ii) alligitajho: *La chirkawajho de la urbo
  iii) parto, membro: *La okuloj de la bovo
  iv) familiano: *Ido de gloraj avoj
  v) kvalito aw stato: *La situacio de Ewropo
  vi) rilato: *La kazo de Mauritius
  vii) nomsuplemento: *Placo de la konkordo
 B) origino, t.e.:
  i) demovo rilate al punkto: *mi venas de la hejmo
  ii) awtoro: *Poemo de Baghy
  iii) art- aw produktspeco: *Miraklo de arkitekturo
  iv) propraj nobelaj nomoj: *Francisko de Moor
  v) distinga elekto: *La regho de la reghoj (>el, inter).
 C) konsisto, t.e.
  i) dividita, plurale esprimita materialo kiu emfazas la specon: *Bukedo de floroj (>el)
  ii) mezuro: *Longo de tri metroj
  iii) esenco: *La miraklo de la revivigho
 D) koncernateco, t.e.
  i) pli strikta speco de la okupigho de profesiulo: *Profesoro de lingvoj
  ii) speco de okupigho per la nomo de la okupito: *pozicio de sekretario
  iii) destiniteco: *Glaso de vino (>por)
  iv) agosfero de gvidanto: *Abato de monahhejo (>che)
 E) priskribo, t.e.
  i) ligiteco kun ago, stato: *kampo de batalo; amiko de juneco
  ii) kvalito: *homo de granda talento;
II) che ad-substantivo derivita el verboj
 A) kiuj povas havi nur personan subjekton: subjektan (*skribo de iu) aw objektan (*skribo de io) suplementon;
 B) kiuj povas havi personajn subjekton aw objekton: objekton (*la murdo de Petro = Petro estis murdita >fare de II);
 C) alternsubjektaj: objekton (*amuzo de gastoj >per);
 D) montrantaj sintenon: subjekton (*amo de iu >al);
 E) spiritfunkciaj: subjekton (*penso de iu) aw ajhan objekton (*penso de morto >pri).
III) formovon (*mia foriro de Parizo. Li falis de sur la tablo).
IV) substantivan suplementon post adjektivoj montrantaj
 A) konkretan aw metaforan malproksimecon: *malproksima de Parizo;
 B) tre ghenerale, kawzon: *ebria de plezuro (>pro);
V) adjekton
 A) agan, post pasiva verbo: *li estas trompita de sia amiko;
 B) okazigan: *konsumighi de doloro;
 C) ablativan, signantan personon aw objekton, de kiu oni ion forprenas aw apartigas: *forpreni de iu ion. KL55; PAG§§133; 138; 190a1; 208; 212.
  de, el, kun
La prepozicio DE indikas apartenon: *amo de frato.
La prepozicio EL indikas materion: *krono el oro.
La prepozicioj KUN, SEN indikas karakterizajhon: *libroj kun aw sen sama valoro. KL26; 169.
decido
I) Neobservota, senkonsekvenca: *Akademiadecido.
II) Ni atendu decidon de la akademio
 A) Oni ne facile interkonsentas pri tio
 B) Ni povos longtempe atendi ghis estos solvo.
 C) Ni finu la diskuton pri tio. SJhE1.
Delonge  *De jarcentoj oni jam diskutas pri la supersignoj. SJhE17.
Demandaj propozicioj
I) Chefaj
 A) Orientigho:
  i) CHU aw demanda tabelvorto + indikativo: *chu oni ne sendis vin?
  ii) volitivo: *kiun lokon mi legu al vi?
  iii) kondicionalo: *kial homo ne povus krei lingvon?
 B) Akcentita demando: NU aw DO (neprighas la demandan sencon de la korelativoj): *kiel do vi shanghighis che mi je vinberbrancho sovagha?
II) Suborditaj:
 A) oni ghin dependigas je propozicio alia
  i) tuteca, kiam oni demandas pri la tuta frazo. Subjunkcio CHU: *skribu al mi, chu vi venos;
  ii) parteca, pri unu vorto. Subjunkcio: chiu demanda vorto de la Tabelo: *neniu komprenis, pri kio li parolas;
  iii) kompleksaj, kunmetitaj el du propozicioj. Oni ligas
   a) partecajn demandoj per KAJ: *mi ne scias, kie li estas kaj kion li faras;
   b) tutecajn
    1) kopulajn, per KAJ: *demandu lin, chu mi iru tien kaj chu mi kunportu ion necesan;
    2) alternativajn, per AW: *mi volus scii, chu mi devus tuj fari la aferon, aw mi povas ghin prokrasti ghis morgaw.
 B) Subjektaj: tiajn propoziciojn oni trovas ordinare nur post ESTI kun predikativo, kiu alprenas adverban formon: *estas dube, chu li sciis tion. Modo:
  i) indikativo: *ne estas certe, pro kio li mortis;
  ii) volitivo, kiam la subpropozicio signas deziron, ordonon, efikon por io: *ne estas dirite, kiam ni iru;
  iii) infinitivo: post la chefpredikato RESTI la u-modajn dependajn demandojn oni povas transformi en infinitivan konstruon: *la tuta kampo shajne estis jam okupita kaj ne restis jam, kie ricevi (= oni ricevu) partizanojn;
  iv) kondicionalo, che subkompreno de supozo: *estas dube, chu li povus fari tiun taskon (se oni al li konfidus).
 C) Objektaj:
  i) indikativo: *mi ne scias, kiu li estas;
  ii) kun elipsa verbo: *li volis acheti poshhorloghon, kaj jam li sciis kian (li achetos);
  iii) volitivo: *li demandis min, kiam li revenu (= kiam mi volas, ke li revenu);
  iv) infinitivo, se la subjekto identas: *oni ne sciis kiel aranghi la aferon;
  v) kondicionalo: *mi ne scias, kiom kostus tia festo (se mi ghin aranghus).
 D) Nerekt-objektaj: ili trovighas nur je la demando PRI KIO; sed la demonstrativon PRI TIO nur malofte oni konservas: *li ne sciigis min, chu li bone prosperas;
  i) indikativo: *mi estas scivola pri tio, kiam li revenos;
  ii) volitivo: *mi precize instruis lin, kiel li kondutu;
  iii) kondicionalo: *mi sciigis lin, kiam mi estus preta pri la laboro (se oni ghin al mi konfidus).
 E) Predikativaj.
  i) Modo:
   a) indikativo: *la demando estas, chu li vivas aw mortis;
   b) se temas pri tio, kion oni faru,
    1) volitivo, : *la demando estas, kiam ni komencu la aferon;
    2) infinitivo: *la problemo estas, chu iri aw resti.
  ii) Esprimo:
   a) anstataw LI, TIU, TIO ESTAS oni povas uzi JEN: *jen kiu vin savis;
   b) se ekzistas substantiva subjekto, JEN povas stari anstataw ESTAS: *chu esti aw ne esti, jen la demando.
 F) Epitetaj:
  i) indikativo: *la dubo, chu li ankoraw vivas, fine chesis;
  ii) volitivo: *li ne obeis la konsilojn, kiel li kondutu;
  iii) infinitivo, che identaj subjektoj: *la manieron, kiel konduti en bona societo, li neniam ellernos;
  iv) kondicionalo: *mi ne ricevis de li respondon, kiam li komencus la laboron (se ni interkonsentus).
 G) Supozaj:
  i) LAW TIO, KIEL: *oni vin respektos law tio, kiel vi kondutos;
  ii) LAW TIO, CHU: *ni vestos nin law tio, chu la vetero estos varma aw malvarma.
 H) Verbotempo: relativa: *estis dube, kiam li venos. PAG§217; 230; 232; 235; 236; 241; 257; 270.
demandi  Enketi.  *Mi morgaŭ kontaktos mian amikon pri tio. SJhE10; 21.
dentoj  *Li falis sur laeburon. SJhE9.
des pli
I) DES PLI (konsekvenco) regule korelativas kun JU PLI (kawzo): *Ju laboro pli publika, des pli granda la kritiko.
II) Kiam oni esprimas nur la konsekvencon, estus pli korekte uzi TIOM PLI;
III) tamen, pro klarsoneco, Z. uzas DES PLI: *Mi (muso) neniam havis la felichon veni en manghochambron, des malpli en manghejon. PAG§123.
Deziraj propozicioj
I) Deziro
 A) nerealigebla: SE (NUR, ALMENAW * supoza) + kondicionalo: *se nur li portus bonan sciigon!;
 B) realigebla: volitivo: *ja ne rompighu lia koro pro l'doloro granda!
II) Ekkrio, per kiu oni esprimas agon, kiun oni deziras evitota:
 A) timo: KE NUR + volitivo: *ke mi nur ne malsanighu!
 B) malghojiga supozo: SE NUR + futuro: *se oni nur ne refandos min! PAG§215.
diferenco
I) granda: *Erara decimalo.
II) malgranda: *diferenco post decimalo. SJhE8.
Direkto
>Akuzativo de -.
dis-
I) Oni kelkfoje tute forlasas -IGI: *diskarni, dispeceti, dismembri. *Harmoniigi la disojn inter la anoj de la societo.
II) Disaj, ne interkonektitaj: arhhipelago da argumentoj. PAG§358; 365; SJhE3.
disde  Por eviti la konfuzon inter la sencoj de DE post pasiva verbo kiel ag- aw ablativ-objekta, oni uzu -: *ili estas distingitaj de ni (1 ni distingis ilin, 2 ili estis distingitaj disde ni =oni distingis ilin de ni). PAG§179A V.
diskuti  funde, tro detale: *Mi ne volas kongresi pri tio, sed.... SJhE20.
distri  sin: *aerumi sian cerbon. *Mi okupighas pri matematiko nur por gimnastiki la cerbon. SJhE1; 14.
Divid-streko  Uzata nun por klareco chiam estas ellasebla.
Estas utila kaj necesa signo en apudmeto de pluraj adjektivoj, char li anstatawas la komojn kaj la konjunkcion; tamen, char temas pri simplaj apudmetoj (ne pri kunmetoj), oni povas forlasi nek la pluralon, nek la akuzativon: *ni achetis germanajn-francajn vortarojn (dulingvajn) * ni achetis germanajn kaj francajn vortarojn (unulingvaj) KL128; 129.
dolcha  Dolchigi la amarajn konsekvencojn de iu decido: *konfiti la citronon. SJhE20.
doni  al iu ion, ofte ne tre deziratan: doti  iun per io. SJhE9.
dormi
Enlititighi: kashighi. SJhE21.
drinki

I) Sufiche da mono por pagi unu trinkajhon, kun espero ke poste aliaj proponos pliajn: *hieraw mi havis enirbileton.
II) Drinkulo: botelbebo. *Post kelkaj horoj ili estis tute bluaj.
III) *Chu vi ankaw volas iom da drogo?
IV) Brando: grenajho. SJhE5; 6; 9; 14.
dum  Signas dawran agon: *apetito venas dum la manghado. PAG§193 II.
duon-
I) Duono: *Duonhoro. Duontole bindita.
II) Preskaw: *Duonnuda.
III) Familia: *Duonpatro, duonfilo, duonfrato. PAG§425.
2006 06 17


 
Vortaro
Mallongigoj
A
B
C
Ch
D
E
F
G
Gh
H
Hh
I
J
Jh
K
L
M
N
O
P
R
S
Sh
T
U
V
Z