T

tasko
I) *Fari sian aferon.
II) Tio ne estas mia -: *Demandu Centran Oficejon / LKK-anon! SJhE8.
tawgi
I) *Tetaso konvenas nur por trinki teon, sed ghi tawgas ankaw kiel cherpilo, mezurilo. *Glacipeco povas servi kiel lenso al ludanta infano, sed ne tawgas por tia uzo.
II) Plej tawga: *La indikita homo por tiu tasko, ... rimedo por fari tion, ... kuracilo por tiu malsano.- Nia kontaktpersono tie estas s.ro N. SJhE16, 21.
telefono  Fingri la numeron.
Portebla radiotelefono: iru-diru. SJhE16.
Tempaj subpropozicioj  Ili respondas la demandojn: KIAM, DE KIAM, GHIS KIAM kaj KIEL LONGE.
I) Kiam?
 A) Samtempeco. Oni povas esprimi
  i) en kiu tempopunkto okazas la chefpropozicia ago;
   a) ago unufoja: KIAM... (TIAM, plejofte mankas): *Kiam la domo ekbrulis, chiuj loghantoj dormis;
   b) ago plurfoja:
    1) KIOMFOJE: *Kiomfoje li shin rememoris, liaj okuloj plenighis de larmoj;
    2) CHIUFOJE, CHIAM... KIAM, SE: *Chu vi min chiam helpos, se mi vin petos? Chiufoje, se li venas, li alportas donacon. Mi trovis lin chiam che laboro, kiam mi lin vizitis;
  ii) en kiu tempodawro okazas la chefpropozicia ago:
   a) ambaw agoj pli-malpli dawraj:
    1) DUM: *Dum vi skribos la leteron, mi legos iom;
    2) particip-adverba konstruo, se la subjektoj estas identaj: *Skribante la leteron, mi estis tre chagrenata de la malbona plumo;
   b) chefpropozicia ago momenta:
    1) se la simpla formo de verbo signifas momentan agon, oni devas uzi KIAM kaj kompleksan verbon imperfektan, aw -AD: *Kiam li estis mortanta (mortadis), la kuracisto envenis;
    2) alie: KIAM kaj verbo simpla: *Kiam mi skribis la leteron, li envenis;
    3) se la subpropozicio eksprimas staton
     3.1) kiu estas aw povas esti limita: DUM: *Dum Miltono estis en Romo, li verkis gajajn poemojn;
     3.2) kiu ighis definitiva stato de la aganto: KIAM... JAM: *Kiam Miltono estis jam blinda, li diktis siajn poemojn.
 B) Antawtempeco
  i) akcentita: POST OL (pli oportuna) aw POST KIAM (influo de la latina): *Post ol la prezidanto malfermis la kunsidon, oni komencis la tagordon;
  ii) ne akcentita: KIAM. La antawtempecon oni signas
   a) per kompleksa formo kun preterita participo: *Kiam mi estis skribinta la leteron, mi ghin sigelis;
   b) per JAM, se la subpropozicia predikato esprimas momentan agon preteritan: *Mi retrovis mian fontplumon, kiam mi achetis jam novan;
   c) per chiu prefiksoido, kiu funkcias kiel predikata adjekto law sia senco (EL-, FOR-, AL-): *Kiam oni alportis la bieron, li vershis al si;
   d) per la senco: *Kiam li shin demandis, shi respondis jene...;
   e) per la verbo FINIS: *Kiam mi finis la laboron, mi iris verpermanghi;
   f) se la subjektoj estas identaj, per particip-adverba konstruo: *Skribinte la leteron, mi ghin sigelis;
  iii) momenta aw mallonga:
   a) TUJ KIAM: *Tuj kiam li ekawdis la vekrion, li alkuris;
   b) BALDAW KIAM: *Baldaw kiam li venis en la chambron, oni lin prezentis al la mastrino;
  iv) jhusa: APENAW: *Apenaw shi venis al la fonto, shi ekvidis sinjorinon.
 C) Posttempeco:
  i) Subjunkcioj:
   a) ANTAW OL:
    1) finitiva konstruo: *Antaw ol lia domo forbrulis, ili estis sufiche bonhavaj;
    2) infinitiva konstruo, se la subjekto estas identa: *Antaw ol foriri, ni vespermanghos;
   b) KIAM... JAM, che verboj de momenta ago: *Kiam la kuracisto alvenis, la malsanulo jam mortis;
   c) JHUS KIAM, se la posttempeco estas nur momenta aw mallonga: *Jhus kiam la tegmento defalis, li elkuris el la brulanta domo;
   d) APENAW... KIAM, se la posttempeco estas tuja: *Apenaw mi ellitigis, kiam li venis;
   e) PRESKAW... KIAM, se la subpropozicia ago malhelpis jhus antawe okazontan agon: *Preskaw shi falis, kiam mi shin kaptis.
  ii) Modoj:
   a) indikativo
    1) se la ago fakte okazis: *Antaw ol ni iris al la teatro, ni vespermanghis;
    2) se temas pri futura ago vershajne okazonta: *Antaw ol ni iros al la teatro, ni verpermanghos;
   b) kondicionalo, se la ago ne okazis, char ghin malhelpis la chefpropozicia ago: *Antaw ol Aleksandro estus realiginta siajn grandiozajn planojn, li subite mortis;
   c) particip-adverbo, se la subjektoj estas identaj: *Skribonte la leteron, mi longe meditis kiel komenci.
  iii) Negacio: oni ne uzas negacion en la subpropozicio, kiam ghi enestas en la chefa: *Mi ne sidighos al la tablo, antaw ol li venos chi-tien.
II) De kiam?: *Li ripozas nek tage nek nokte, de kiam li okupighas pri tiu problemo.
III) Ghis kiam? Kiel subjunkcio, GHIS signas la finon de dawra ago per tempo-punkto (oni ne povas diri mi cheestis ghis li dormis; char oni ne scias chu mi cheestis ghis li komencis, aw ghis li finis la dormadon).
 A) Kun verboj de momenta ago: *Longe cherpas la krucho, ghis ghi fine rompighas.
 B) Kun verboj de dawra ago oni devas certigi
  i) la komencon, per komenca aspekto: *Longa tempo pasis, ghis oni ekkonstruis tiun domon;
  ii) la finon
   a) per fina aspekto: *Longa tempo pasis, ghis oni elkonstruis tiun domon;
   b) per perfekta verbo-tempo: *Longa tempo pasos, ghis tiu domo estos konstruita;
  iii) la cheson
   a) che verboj sen rezulto, per NE... PLU: *Mi silentos, ghis oni ne plu bruos;
   b) che verboj de rezulto:
    1) DUM: *La eksperimentojn reformatorajn mi chiam tenis por dangheraj por nia afero, dum ghi ne tute fortighis;
    2) TIEL LONGE, KIEL: *Mi ne kredos al viaj vortoj tiel longe, kiel vi ne donos pruvojn;
    3) GHIS: *La eksperimentojn reformatorajn mi chiam tenis por dangheraj por nia afero, ghis ghi tute fortighos;
    4) ANTAW OL: *Mi ne kredos al viaj vortoj antaw ol vi donos pruvojn.
IV) Kiel longe?
 A) DUM signas la finan tempolimon de dawra ago per ago samdawra: *Li toleris, dum li povis;
 B) emfaze:
  i) *TIEL LONGE, DUM la situacio tion bezonos, ni pagu duoblan kotizon;
  ii) *TIEL LONGE, KIEL ni tion ne havos, al ni chiam minacos anarhhio;
  iii) *KIEL LONGE vi tenos vin je via vorto, ankaw mi tenos min je la mia.
V) Verbotempo: absoluta. PAG§246-254; 271.
tempo  Havi alian ideon pri ghustatempeco: *En lia lando oni simple havas alian horloghon. *Che ili la horlogho iras malpli rapide. SJhE16.
Tempo
  Komplementoj
> Akuzativo III B ii).
  Adjekto
I) aktuala
 A) tempopunkto
  i) absoluta: kronologia sistemo
   a) tago difinita: *Washington estis naskita la dudek-duaN de Februaro. Chiun tagon. Iun tagon
   b) festotago: *JE Pasko
   c) semajntago:
    1) ghenerala tempindiko: *Mi laboras de lundo ghis vendredo kaj ripozas dimanchE
    2) difinita tago: *Mi venos Parizon vendredoN la 28.07
    3) kun epiteto aw suplemento: *EN la sekvanta dimancho
   d) horo: *JE la sesa matene
   e) tempodifinilo: EN la jaro 1914
   f) ne tempodifinilo: CHE tagmangho
   g) kun ESTI
    1) subjekto: *ESTAS la deka
    2) prepozitivo: *la sepaN tagoN ESTAS sabato (= en la sepa tago estas sabato)
   h) nepreciza tempopunkto
    1) prepozicioj ANTAW, POST, CHIRKAW, POR, GHIS
    2) tabel-adverboj: TIAM, CHIAM, IAM, NENIAM
  ii) relativa: relative al la momento, kiam oni parolas
   a) paseo: *Li alvenis ANTAW tri tagoj
   b) futuro: *Li foriros POST tri tagoj
   c) proksimuma tempopunkto
    1) paseo: *Tio okazis ANTAW CHIRKAW, (MAL)PLI LONGE OL tri semajnoj
    2) futuro: *Mi revenos POST CHIRKAW, PLI (MAL)FRUE OL tri semajnoj
 B) dawro
  i) akuzativo: *Mi veturis du tagojN kaj unu noktoN
  ii) prepozicioj
   a) ago dawra: *Apetito venas DUM la manghado
   b) tempo necesa: *Mi finos la tutan libron EN kvar tagoj
   c) ago ripetita: *La koko krias TRA la tuta nokto
   d) dawro de stato sekvanta: *Li forveturis POR, forestos DUM tri tagoj
  iii) senlima dawro
   a) de la ago:
    1) *Li estas CHIAM diligenta
    2) *Mi amos vin ETERNE
   b) de la stato: *Notu tiun POR CHIAM. Li forpasis POR ETERNE
II) komenca
 A) ghenerale: *Li laboras DE la kvara matene. Jam DE tri jaroj mi ne fermis la okulojn
 B) tempopunkto
  i) difinita: *DE POST lia morto = EKDE lia morto
  ii) proksimuma
   a) *Tiuj ostoj postrestis DE ANTAW la diluvo
   b) *Mi laboras DE CHIRKAW la oka
   c) *Mi EKlaboros pri tiu temo nur POST Kristnasko
 C) dawro
  i) de komence de: *EKDE Pollando-divido, jam sabro li ne portis
  ii) de fine de: *DE POST tri tagoj de via restado che ni, mi ofte miras, kiel rapide forflugis tiu tempo
III) fina
 A) difinita: *Mi laboros pri tiu tasko GHIS la fino de la monato
 B) proksimuma
  i) *GHIS ANTAW kelkaj jaroj la japana popolo devis kashi sian vizaghon, kiam la imperiestro preterpasis
  ii) *Mi ripozos GHIS POST Pasko
  iii) *Ili drinkis GHIS CHIRKAW noktomezo
IV) nombra: en kiom da okazoj: *Legi librojn multFOJE. PAG§193-196.
  Suplemento
I) aktuala:
 A) *Gast' EN tempo malghusta estas shtono sur brusto
 B) *La edzino forlasas la amikon DE sia juneco
II) antawtempa: : *La dimancho ANTAW novjaro
III) posttempa: *La periodo POST la milito
IV) tempo-limo
 A) komenca: *La tagoj EKDE Kristnasko
 B) fina: *En la tempo GHIS la ferio. PAG§133.
  Verbo
      Formoj
I) > Prezenco, Preterito, Futuro.
II) > Kompleksaj tempoj.
      Verbotempoj en subpropozicioj
Chiu verbo en subpropozicio havas la saman tempon aw modon, kiu ghi havus se ghia propozicio farighus memstara: *Chiu, kiu shin vidis, povis pensi, ke li vidAS la patrinon. KL98.
I) Tempo relativa: rilatigita al la chefpropozicia tempo: *mi vidis, ke li falAS (tiam); mi vidis, ke li falIS (antawe); mi vidis, ke li falOS (tuj poste). Oni uzas ghin en la subpropozicioj
 A) enkondukitaj per KE, krom se temas pri adjektaj,
 B) kaj en dependaj demandoj, respondaj al la demandoj KIO?, KION?, PRI KIO?
II) Tempo absoluta: signanta la tempon sen rilato al la chefpropozicia tempo (do, en la sama tempo kiel la chefa propozicio): *li kuris, kiel li povis.
*Kiam mi venis [absoluta] en la ĉambron, mi vidis [ĉefpropozicio], ke li skribas [relativa].
 teni
 altenighi*La rezina shelo altenighis al sia mano.
 antawteni *Li antawtenis al li sian manon.
 deteni *Detenu vian piedon de la domo de via proksimulo. *Ni ne povis nin deteni de admiro.
 elteni *La arbo ne povis elteni la baton de la ventego. *Fine mi ne povis jam pli elteni. *Baldauw atingighos la limo de mia kapacito.
 enteni *Enteni tigron en kagho. *La akvujo entenas mil litrojn.
 forteni *Fortenu de mi la hundon!
 kuneteni *Kuneteni shalon per pingloj.
 kuntenighi *Kiam la sawco kuntenighos, forprenu ghin for de la fajro.
 malteni *Mi maltenis la glason kaj ghi fais sur la plankon.
 reteni *Kiu retenas grenon, tiun malbenas la popolon. *Shi volis reteni la avinon.
 subteni *Subteni lamantan maljunulon. *Ghoju kaj festenu, sed malrichulojn subtenu. *Subteni ies proponon. *Donacetoj subtenas amikecon. PIV. SJhE18.
tia  Se la demonstrativo havas la saman kazon kiel la nedefinita reprezentanto, ghi estas ellasebla: *Mi bezonas paperon, chu vi havas? *Mi volas acheti freshajn fruktojn, sed vi ne havas tiajn. *Vi kredas min profesoro, sed mi ne estas tia. *Ekzistas inter ili tiaj, kiaj ridas tro multe, por elvoki ridon che la amaso. *Kvazaw mi estus tia virino, kiu povas rompi la jhuron de fideleco! PAG§53C; 58.
tiel ke  En la frazoj kun "-" oni devas uzi volitivon se la chefpropozicia verbo aw ties modo esprimas volon; se ne, indikativo. *Parolu tiel, ke oni vin komprenu. *La nokto estis tiel malluma, ke oni nenion povis vidi.
Kun forlaso de "tiel": *Li kriegis (tiel), ke tute li rawkighis. KL118.
ties  estas uzata precipe:
I) kiam la responda rilata propozicio antawas: *Kiu difektos al li ech unu haron, ties karnon mi disshiros je pecoj;
II) kiam ghi respondas al "kies": *Kies panon oni manghas, ties vorton oni parolas;
III) kiam ghi reprezentas vorton, kiu ne estas la subjekto de la antawa prepozicio: *La infano ludis kun sia pupo, kaj subite ties kapo frakasighis (ghia kapo = la kapo de la infano). *La trafiko de la urbo kaj ech de ties chirkawajho estas tre vigla. PIV.
timi  Postsekvas indikativo (ne volitivo): *Mi timas, ke li falos. PAG§231.
tio
I) A) Uzata kiel kvazawnomo, montras aferojn aw bestojn: *Li ne similas al tio, kio li antawe estis.
 B) Uzata kiel representanto, servas por anstatawi la ideon de antawe esprimita propozicio (*Li donis al mi librojn: tio estas amika ago) aw antawe esprimita pronomo (*Li donis al mi chion: tio ne estis multo).
II) A) *Chu tio estas vi, Marta? *La tuta vilagho profitis por peti de li tion kaj jenon.
 B) Oni povas forlasi la montrajn pronomojn TIO, TIU, char subkomprenataj, kiam ili estas en la sama kazo kiel la relativo, kiun ili antawas: *Ni deziras (tion,) kion ni ne havas. *Licas (tio,) kio plachas. *Mi renkontis (tiun,) kiun vi scias.
Sed *Mi preferas tion, kio estas delikata. *Licas tio, kion oni shatas. *Ni renkontis tiun, kiu frapis vin. KAR24; KL23; 32; PAG§52.
tiom  *Tiom pli bone! = Des pli bone! *Tio estas tiom pli grava, char li sciis ke tiu loko estas danghera. *Ni vidis tiom da specoj de kukoj, ke ni ech ne sciis el kiuj preni. *Li estas, kiel verkisto, tiom inteligenta, kiom stulta, kiel financisto. KL90; PAG§88.
tiri  *Tiri la reton el la maro.
 *Peco da sukceno altiras peceton da papero.
 *Li detiris sian shuon.
 *Distiri kurtenojn.
 *Ektiri ies manikon.
 *Ili staris garde kun eltiritaj glavoj.
 *Ili vane provis entiri nin en polemikon.
 *Rapide li fortiris shin de tie en flankan straton.
 *La kurtenoj ne estis ankoraw tute kuntiritaj. *Li alkrochighis al sia malamiko kaj kuntiris lin al la fundo de la akvo. *Kuntiri pakajhon per shnuro.
 *Retiri la etenditan manon.
 *Velojn oni suprentiris.
 *Surtiri kapuchon sur la kapon.
 *Oni tratiru al li shnuron tra la genuoj.
 *En somero ofte super la strato estis transtirata shnuro de unu domo al alia. PIV.
toleri  Se la ago ne estas reala, sed nur imagata, konvenas uzi kondicionalon. *Mi ne povas toleri ke la patrino de mia infano sopiras en soleco (la patrino sopiras). *Mi ne povus toleri (tion), ke la patrino sopirus en soleco (se shi sopirus, mi tion ne povus toleri). KL117.
tra  Suplemento kaj adjekto
I) de tramovo rilate al
 A) punkto aw spaco: *La vojo tra la parko; la diametro kuras tra la centro de la cirklo; li vagas tra sablaj dezertoj; tra la ventego la vocho ne awdighas;
 B) perpendikulara linio (= kruce): *Tiri linion tra alia;
 C) ebeno perpendikulare, trapike: *Pafi tra tabulo; pelu mizeron tra l'pordo;
II) de dawro, kiam la ago multfoje ripetighas: *La koko krias tra la tuta nokto. PAG§§133; 190,2; 193 II.
  tra-  *Trairi sur la planko. La globeto trarulighis sur la tablo (trans). PAG§405.
trans  Rilato al la alia flanko, kun ideo de
I) senmoveco (= sur la alia flanko: atingita loko): *La kampo trans la rivero; ili loghas trans la oceano;
II) almovo ( =al la alia flanko: movo kiu etendighas pli malproksime ol ghia komplemento): *La aeroplano flugis trans la oceano. Oni povas, sed ne bezonas, neprigi tiun sencon per la direktan -N. PAG§§133; 189,7.
> preter, tra, trans.
Transkura rimo  Speco de >preskawrimo. La unua rimvorto havas en la fino pluskonsonanton, kaj la sekvan verson komencas vokalo, tiel, ke la pluskonsonanto kvazaw transkuras al tiu chi vokalo. Chi tiu rimoidon oni povas uzi precipe en mallongaj versoj, kaj en tujsekvaj rimoj:*La atendon / en la tendo. / Li parolas / en petola / maniero... . LSF103.
Transrimo  La lasta vortparo konsistas el la samaj vortoj, kaj la antawlasta vortparo rimas: *Venu jam-komprenu jam. LSF95.
tre
I) *Lia heroeco tre plachis al mi. Ankaw mi tre amas iliajn infanojn. Tre povas esti. Mi tre amas la bieron (ne MULTE). PAG§183.
II) *Mi estas arhhilaca! SJhE3.
trinki  Trinkajho (kafo, teo...): *Nun estas tempo por taso da konsolo. SJhE20.
tro  *Tia dirmaniero estas tro dubsenca, ol ke ni povus akcepti ghin. PAG§135.
trovi  Eltrovi: *Mi ne povas determini, kion li celas. SJhE8.
tuj
I) Tempo: *Malfelicho sin ne ghenas, faru geston -ghi tuj venas.
II) Spaco: *Mi estis tie chi proksime tuj post la pordego. PAG§90.

2006 06 15


 
Vortaro
Mallongigoj
A
B
C
Ch
D
E
F
G
Gh
H
Hh
I
J
Jh
K
L
M
N
O
P
R
S
Sh
T
U
V
Z