V

valora  richa: *Grasa kaptajho. SJhE14.
vegetarano  Herbivoro. ¶Ne-vegetarano: karnivoro. SJhE15; 19.
vero  Publike prezenti sin aw ion ne tute law vero: *Li afishas kiel lingvisto. Ili afishas tion kiel plibonigon, sed... SJhE1.
  vera, ega  *Li estas agnoskita amiko; - stultulo. Diplomita. Dokumentita. Establita. Rekonita.- Garantiite. SJhE13.
  verdire  Afrankite. SJhE1.
Verbaj radikoj
  Derivado
V-aj r-oj oni povas
I) substantivigi, por signi la nomon de la ago: *Kuri, kuro;
II) adverbigi, kun la sencoj
 A) "per": *Murdi pafe;
 B) kvalite:
  i) aktive: *Skribi stare;
  ii) pasive: *Miri konsterne. PAG§281; 300.
  Prepozicioj uzataj kiel prefiksoj che la verboj
Preskaw chiuj prepozicioj estas regule uzataj kiel prefiksoj por formi el verboj novajn verbojn, en kiuj la prepozicio funkcias kun senco de adverbo aw de predikata adjektivo. El tiuj chi verboj povas derivighi la respondaj verbaj substantivoj kaj adjektivoj: *Supernutra, supernutrajho, supernutrado.
Ne estas uzataj kiel prefiksoj ANSTATAW, DUM, EKSTER, MALGRAW, PO kaj SEN.
Ofte per prefiksa prepozicio verbo netransitiva tranformighas en transitivan: *Li donis sian leghon al la maro, por ke la akvoj ne transpashu siajn bordojn.
Se oni uzas prepozicion post tiel formitaj verboj, ghenerale tiu estas la sama: *Kunlabori kun iu; transpashi trans la bordon. KL134.
  Stilo
Verbigi verbajn radikojn, kiujn oni uzis substantive, plibeligas la stilon.
Anstataw
Skribi
Propono por la starigo de sistemo por limigo de la armilaroj.
Propono starigi sistemon por limigi la armilarojn.
Ilia konstanta lokigo de la akcento sur la unua silabo de la vorto.
Ilia kutimo konstante akcenti la unuan silabon de la vorto. MJh37.
Verboj
  Karaktero
I) Dawro kaj rezulto: *levighi.
 A) Dawro: *La suno estis levighanta;
 B) Rezulto: *La suno estas levighinta.
II) Dawro sen rezulto: *Li estis vivanta, konata, amata (li estis vivinta = li ne plu vivis).
III) Rezulto sen dawro: *Mia shlosilo estis perdita.
IV) Hibridaj: *Okupi.
 A) Dawro sen rezulto: = teni en posedo: *La urbo estis okupata de la malamikoj;
 B) Rezulto sen dawro: = preni en posedo: *La domo estas jam okupita. PAG§110.
>Pasiva vocho: IV) Tempoj.
  Kategorioj
I) Ag-verboj: esprimas ideon pri agado (*ami, bati, pensi).
 A) Transitivaj: transirigas la agon sur iu aw io (*shteli, bati). Chiu verbo povas esti uzata transitive, se la tiel formita esprimo povas havi sencon kaj ne shanghas la sencon de la verbo (*sidi seghon).
 B) Netransitivaj: estas direktitaj al neniu aw nenio (*shpruci, ekstari, tinti, evolui).
 C) *Fumi estas a) kaj b): *La cigaro fumas; mi fumas la cigaron.
II) Stat-verboj: esprimas ideon pri stato, estmaniero (*sani, sidi, tawgi).
III) Kopuloj: esprimas rilaton inter ulo aw ajho kaj al ghi apartenanta kvalito (*esti, aspekti, shajni, trovighi).
  Formoj
I) Tempoj:
 A) Chefaj:
  1) >Prezenco: -as: *Felichaj tagoj isas, sed ne asis. 9612Mto24.
  2) > Preterito: -is
  3) > Futuro: -os
 B) Kompleksaj: > Kompleksaj tempoj de la verbo.
II) Modaloj:
 A) Finitivo: modoj:
  1) > Indikativo
  2) > Volitivo: -u
  3) > Kondicionalo: -us
 B) > Infinitivo: -i
 C) > Participo: -anta, -ata; -inta, -ita; -onta, -ota
III) Vochoj:
 A) > Aktiva: -i
 B) > Pasiva
 C) > Faktitiva
 D) > Mediala
IV) > Aspekto
  Verbotempoj en subpropozicioj
>Tempo: Verbo: Verbotempoj en subpropozicioj
  Stilo
>Adjektivo: Stilo.
Vestajhoj  Bazopilka chapo.- Flikitaj vestoj.- Ghinzo (blua tolpantalono). Drelikaj pantalonoj.- Kalsonetaj paperetoj.- Tochemizo.- Veshtposho
veturi  Netransitiva: *Richulo veturas, malrichulo kuras. *Veturigi grenon al la bazaro. PIV.
vic-  esprimas ankaw parenceco kun filo de la edzo aw de la edzino en antawa edzeco. *Vicpatro, vicfratino. KL134.
vidpunkto  *Uzu alian diafragmon, eble tiam vi komprenos. *En lia dialekto tio signifas...
- de iu, kiu ne estas envolvita: *El mia fotelo mi dirus ke...
- de iu, kiu ne volas rekoni tion kio ne akordighas al la propra opinio: *Rilate al tio, li estas komplete kolorblinda. SJhE8; 13; 20.
vir-  *"Virbovo" ne estas tawro, sed... Minotawro! KL163n.
> masklo.
vizagho  *Du frapoj sur la amboso, kaj li kushis.- Fisionomio.- *Frapo sur la flanon.- Insigno. SJhE12; 16.
viziti  *Eble mi morgaw enfalos che ili. SJhE11.
Vochoj  > Verboj.
Vokaloj
  Akcento  La akcento trovighas senescepte sur la antawlasta silabo: *plumo.
Unusilabaj vortoj ghenerale estas senakcentaj. Ili ricevas akcenton nur, se la senca akcento falas sur ilin. PAG§18.
  Longeco
I) La akcentaj silaboj estas longaj, la senakcentaj estas vokale mallongaj.
II) Elparolo de vokalo en akcenta silabo:
 A) Se ghin sekvas pluraj konsonantoj, la vokalo estas mallonga.
(*ardo, esti).
 B) Se ghin sekvas unu konsonanto aw vokalo, ghi estas longa
(*falas,  krei).
 C) Escepto: korrelativoj, pronomoj, prepozicioj kaj numeraloj estas duonakcentaj, t. e. ilia akcenta vokalo estas iom pli lawta sed mallonga. Nur en la poezio ili farighas longaj, se ili estas forte akcentitaj per la ritmo, aw ili estas rimvortoj.
III) A) La unusilabaj vortoj estas senakcentaj, aw duonakcentaj (se ili havas akcenton sencan).
 B) Escepto: VE estas longa. HO memstare (*Ho, mi bedawras) estas longa, sed, se ghi signas vokativon (*Ho patro), ghi estas mallonga.
IV) En poemoj, chiu vokalo de rimvorto ricevas longecon. LSF120; PAG§20,3,VI.
  Vasteco
I) a, i, u, estas chiam duonfermitaj
II) e kaj o povas esti vastaj (malfermitaj: è, ò) aw malvastaj (fermitaj: é, ó;).
Chiu vokalo estas  duon-fermita (itale). LSF120 Bedawrinde PAG rekomendas komplikajn regulojn pri variantoj de la vokaloj E kaj O. Tiuj rekomendoj estas plene fremdaj al Esperanto kaj tre malfacile lerneblaj. La efektiva lingvouzo ne sekvas ilin. PMEG
III) Che la akcentaj silaboj:
 A) Se ilian vokalon sekvas malpli ol du konsonantojn: prononcu la vokalon longan kaj malvastan: *béla, hóro.
 B) Se ilian vokalon sekvas pli ol unu konsonanto aw w: prononcu mallonga kaj vasta: kòrdo, fèwda. PAG§21.
voli  *Tio estas en la komputilo (Ni nun nenion volas (povas) fari pri tio). SJ{E20.
Volitivo  (Ordona modo): -u
I) estas uzata se temas pri ago
 A) kies plenumighon oni deziras kaj konscias ebla: *Iru for!;
 B) ne reala, sed ebla, kaj petata, volata, ordonata de iu, aw trudata, necesigata de io: *Jam ne multe mankis, ke mi faru tre fundajn esplorojn;
 C) ne reala, probabla aw ne, kiu plenumighos eventuale nur pro ies volo: *Se mi faru riverencon, mi elektas potencon;
 D) Ofte oni uzas v-on kun la signifo "devi -i": *Chu mi restu?
 E)"Post la volo kaj deziro, / peto kaj ordona diro,/ kaj instigo kaj permeso, / kaj devigo kaj neceso, / kaj post vortoj celsignifaj / sekvas formoj konjunktivaj".
II) A)  i) Espero jam tute ne estas celado, post ghi oni metu do indikativon: *Mi esperas, ke vi venos.
  ii) Same ne estas celado la verbo TIMI: *Mi timas, ke mi falos.
 B) DECI: *Ne decas, ke vi tiel lawte krias * Ne decas, ke vi tiel lawte kriu.
 C) ESTAS GRAVE: *Estas grave ke li ne subskribis la dokumenton. *Estas grave (= grave necese, konvene) ke vi subskribu la dokumenton. KL115; LSF79; .PAG.
>por ke.
volo  Agi law ies volo: *Danci law ies muziko.
Kontrawvole envolgighi: alhokighi. SJhE8; 15.
vomi  *Aerumi sian ventron. SJhE1.
Vortfarado
  Regulo
Radiko ne povas aperi memstare kiel vorto, sed bezonas finajhon. PMEG. Law sia envorta funkcio chiuj lingvaj elementoj estas aw povas esti memstaraj kaj la vortfarado okazas per la kunmeto de memstaraj elementoj. PAG§276.
  Principoj
I) Principo de neceso: en konstruon de vorto oni devas enkonduki chiujn vortradikojn, sufiksojn, prefiksojn kaj finighojn necesajn por elvoki klare kaj plene la ideon reprezentotan de tiu vorto.
II) Principo de suficho: se la ideo tiamaniere esprimita estas jam bone kaj nekonfuzeble komprenata el la kunteksto sen iu el la sufiksoj uzitaj, tiu chi sufikso povas esti eljhetata kiel neutila kaj nenecesa. NeT40.
  Analizo
I) En vortkunmeto, la chefa vorto staras en la fino.
II) La gramatika karaktero de la chefelemento difinas ne nur la gramatikan karakteron de la kunmetita vorto, sed ankaw tiun de la flankelemento.
 A) Se la chefelemento estas substantivo, ankaw la flankelemento estas, aw farighas vortlogike substantivo.
 B) Se la chefelemento estas adjektivo, la flankelemento estas, aw farighas vortlogike substantivo.
 C) Se la chefelemento estas verbo, la flankelemento estas
  i) aw adverbo,
  ii) aw predikata atributo.
III) La finajhoj povas funkcii ankaw kiel memstaraj vortoj, havantaj memstaran signifon. La finajho estas la chefelemento de la vorto, kaj la radiko, staranta antaw ghi, farighas ghia flankelemento. LSF12; 29.
  Ellaso de finajhoj  La finajho de flankelemento kutime estas ellasita. Sed oni konservas ties finajhon
I) por belsoneco,
 A) se la ellaso estigas prononcmalfacilon: *majstroverko;
 B) por eviti renkonto de vocha kaj senvocha konsonantoj: *vivofonto;
 C) por eviti renkonto de konsonantoj samaj: *kapoparto;
II) por klereco
 A) se la flankelemento estas malfacile rekonebla: *luodomo, diosimila;
 B) se la kunmeto estas dusenca: *konkludo (konkoludo, konkludo). PAG§309.
  Kunmetitaj vortoj
I) En la vortoj kunmetitaj la chefa (fina) vorto povas esti substantivo, adjektivo aw verbo. La flanka(j) vorto(j), nur substantivo(j), lawsence enkondukita(j) per prepozicio. Tamen la prepozicio chiam forestas.
II) La substantivoj estu lawsence enkondukita per prepozicio, ne per adverbo. *Neghblanka ne signifas neghe, aw kiel negho blanka, sed de negho blank(igit)a, kovrita. KL123; 156.
I) La flankelemento povas esti rilaton aw posedon. Oni analizas per la prepozicio DE (*homkoro: koro de homo) (Rilato).
II) La flankelemento povas esprimi la materialon de la chefelemento. Oni analizas per la prepozicio EL (*orhorlogho: horlogho el oro) (Materialo).
III) La flankelemento povas esti substantiva epiteto. Oni analizas per la simpla apudmeto de la du substantivoj (*Membroabonanto: membro abonanto) (Epiteto). LSF13.
      - baze substantivaj
I) La chefa vorto, substantivo, staras en la fino: *Nord-Ameriko (A. de la Nordo). Belartoj (= artoj pri belo, ne bela)
II) Tiel formitaj substantivoj povas transformighi en adjektivojn aw adverbojn, same kiel la unuradikaj, per simpla shangho de la finajho. KL125.
      - baze adjektivaj kaj adverbaj
I) Adjektivo staras en la fino: *Maro-randa (= randa de la maro). KL125.
II) Kvankam senescepte la kunmeto en chiuj vortoj pravighas per la senco prepozitiva de la flankelemento, kelkaj adjektivoj havas signifon de
 a) "kiu" plus predikato kaj akuzativo: *herbonutra = kiu nutras la herbon;
 b) la aliaj signifas "kiu estas" plus adjektivo kaj prepozitivo, depende de tio, se la adjektivo havas verban aw adjektiva radikon.
III) La substantivaj flankelementoj en la vortoj de la grupo a) devas roli kiel objekto de la kashita propozicio: *Militriska politiko (= politiko kiu riskas militon), sed ne militriska asekuro (= asekuro kiu riskas militon).
IV) En kunmetita adjektivo la flankelemento estas chiam substantivo lawsence enkondukita per prepozicio, sed la prepozicio chiam forestas.
V) La kunderivitaj adjektivoj formitaj el adjektivo plus substantivo havas pure adjektivan karakteron kiel tuto, kaj povas, kiel la akjektivaj radikoj, transformighi en verbojn kun la signifo esti -a per simpla almeto de la verba finajho. *esti bonkora, kun bona koro: bonkori. KL128; 141; 157.  Se la adjektivo rilatas al io pli konkreta, la verba formo pli rilatas al la ricevita impreso: "la lago estas blua" estas simpla diro pri io, kio ghenerale karakterizas tiun lagon, dum "la lago bluas" estas pli aktiva, kaj signifas "la lago brilas blue" aw "impresas blue". "Li estas kolera" estas malvarma, stata, intelekta jugho, dum "li koleras" estas priskribo de konduto kaj de sento. Sekve, la uzo de verba finajho anstataw "esti" + adjektivo estas alia ekzemplo de la plivigligo, kiun havas verboj. MJh40.
>Adjektivaj radikoj, Eraroj: kunderivitaj vortoj.
      -baze verbaj
Verbo staras en la fino. La flanka estas substantivo, lawsence kunligita per prepozicio. *Nigropentrita (sen kunmeto: nigre pentrita). KL126. Se la chefelemento estas verbo, la flankelemento estas aw adverbo, aw predikata atributo. LSF12.
      Stilo
Nekutimaj kunmetoj, ech se ili estas ghustaj, haltigas en la legado, kaj, se ili estas tro multaj, ili lacigas. PAG§313.
  Kunderivitaj vortoj  La konsistigaj vortoj chiam staras en la sama ordo, kiel en la prepozitivo.
La kunderivita akjektivo estas formita el prepozicio(j) kaj substantivo; eventuale kun intera adjektivo kaj ech kun adverbo modifanta la adjektivon: *de plej alta rango = plejaltranga.
Kelkafoje derivita adjektivo estas formita el prepozicio(j) kaj adverbo: *de tie = tiea.
La adjektivo povas konservi la finajhon -a: *kun duba karaktero = dubakaraktera; *en la lasta tempo = lastatempe.
Ghenerale la flankaj adjektivoj estas uzataj sen la finajho -a. KL141, 142.
  Prefikshavaj vortoj
Prefikshavaj adjektivoj estas tiuj, kies konsistigaj elementoj estas prefikso kaj adjektivo (*malbela, eksterordinara). Se la prefikso estas prepozicio, ghi funkcias nur kiel prefikso (tial ke prepozicio povas enkonduki nur substantivon). La prefiksaj prepozicioj ne estas forlaseblaj. KL141.
Vortordo
I) La kutima vortordo estas: subjekto, predikato, komplemento(j), law la ordinara irado de la penso: *La patro skribas en la ghardeno leteron al sia filo.
II) Estas dezirinde, ke chiu elemento de la frazo staru apud tiu, al kiu ghi rilatas: *Chi tie oni nur parolu Esperanton (ne estas permesite kanti) * Chi tie oni parolu nur Esperanton (ne aliajn ligvojn); *Nu mi ne volas diri, ke ghi tute ne estas libera, sed almenaw ne tute; *Mi tute ne komprenas tion * Mi ne tute komprenas tion; *Vi ne diru tion! * Vi diru ne tion! * Ne vi diru tion! Oni do ne diru: La patro skribas leteron al sia filo en la ghardeno, char tia arangho estas miskompreniga: oni pensas, ke la filo trovighas en la ghardeno.
III) Por stilaj, nuancaj kaj akcentaj motivoj oni povas, ofte ech devas shanghi tiun ordon, sed oni chiam zorgu, ke la rezultato havu la celitan sencon kaj ke la signifo ne shanghighu: *Bele shi kantas. NeT26, 28; PAG§272.


 
Vortaro
Mallongigoj
A
B
C
Ch
D
E
F
G
Gh
H
Hh
I
J
Jh
K
L
M
N
O
P
R
S
Sh
T
U
V
Z